Trong khi giá vàng thế giới liên tục lập đỉnh và được xem là “két sắt” an toàn của tài sản toàn cầu, một dòng chảy khác đang diễn ra âm thầm phía sau: mỗi năm, hàng chục tỷ USD vàng được khai thác tại châu Phi không hề được khai báo, rồi bí mật rời khỏi lục địa này.
Điểm đến lớn nhất không phải châu Âu hay Mỹ mà là Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).
Theo báo cáo điều tra công bố cuối tháng 5/2024 của tổ chức phát triển độc lập có trụ sở tại Thụy Sĩ SwissAid, riêng trong năm 2022 đã có hơn 435 tấn vàng bị buôn lậu ra khỏi châu Phi, tương đương giá trị khoảng 30-35 tỷ USD theo giá vàng thời điểm đó. Trung bình mỗi ngày, hơn 1 tấn vàng “biến mất” khỏi hệ thống thống kê chính thức.
80% vàng buôn lậu chảy về UAE
Báo cáo cho thấy 80-85% lượng vàng khai thác thủ công và quy mô nhỏ (artisanal & small-scale mining- ASM) tại châu Phi cuối cùng đã được xuất sang UAE, chủ yếu là Dubai, trước khi được tinh luyện và tái xuất ra thị trường toàn cầu.
Trong năm 2022, UAE là điểm đến của hơn 47% tổng lượng vàng xuất khẩu từ châu Phi nếu tính cả chính thức và không chính thức. Trong giai đoạn 2012-2022, khoảng 2.569 tấn vàng từ châu Phi, trị giá ước tính 115 tỷ USD đã được đưa vào UAE theo các kênh không khai báo đầy đủ.
Khoảng chênh lệch giữa số liệu xuất khẩu từ châu Phi và số liệu nhập khẩu của UAE ngày càng mở rộng. Nếu năm 2020 mức chênh là 234 tấn thì đến năm 2022 con số này đã tăng lên 405 tấn. Điều này cho thấy quy mô buôn lậu không những không giảm mà còn có xu hướng gia tăng.
Khi vàng ‘được sinh ra’ hợp pháp ở nơi khác
Một điểm đáng chú ý trong chuỗi giá trị này là: vàng buôn lậu chỉ “tồn tại hợp pháp” khi được khai báo nhập khẩu vào quốc gia khác.
Sau khi vào UAE và được tinh luyện, kim loại quý này có thể được tái xuất sang Thụy Sĩ, Ấn Độ hoặc các trung tâm giao dịch lớn mà gần như không còn dấu vết xuất xứ ban đầu.
Theo dữ liệu từ hệ thống thống kê thương mại Liên Hợp Quốc, Switzerland là một trong những khách hàng lớn của vàng từ UAE.
Tuy nhiên, theo quy định hiện hành ở một số quốc gia, nơi tinh luyện cuối cùng có thể được coi là “nguồn gốc” của vàng. Điều này khiến việc truy vết nguồn gốc thực tế gần như bất khả thi.
“Lấy vàng từ UAE là cực kỳ rủi ro về truy xuất nguồn gốc”, báo cáo nhận định, nhấn mạnh sự thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Lỗ hổng nằm ở đâu?
Châu Phi hiện là lục địa sản xuất vàng lớn nhất thế giới. Năm 2022, các nước sản xuất hàng đầu gồm Ghana, Mali và Nam Phi.
Tuy nhiên, báo cáo cho thấy từ 32% đến 41% tổng sản lượng vàng tại châu Phi không được khai báo chính thức.
Nguyên nhân nằm ở đặc thù khai thác thủ công, quy mô nhỏ, phân tán và thiếu kiểm soát. Hàng triệu lao động tham gia đào vàng tự phát, với hệ thống thu mua trung gian dày đặc. Vàng có thể đổi chủ nhiều lần trước khi rời khỏi quốc gia khai thác, khiến cơ quan quản lý khó kiểm soát đầy đủ.
Theo truyền thông quốc tế, chuỗi giao dịch này mang lại lợi nhuận khổng lồ cho các mạng lưới trung gian, trong khi ngân sách quốc gia tại nhiều nước châu Phi thất thu nghiêm trọng.
Trước những chỉ trích, các quan chức UAE khẳng định nước này đã có nhiều bước cải cách để nâng cao minh bạch và kiểm soát rủi ro buôn lậu vàng. Đại diện truyền thông chính phủ UAE tuyên bố nước này cam kết tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế về trách nhiệm và truy xuất nguồn gốc trong ngành kim loại quý.
Phía Thụy Sĩ cũng cho biết đang tăng cường các biện pháp giám sát dòng chảy hàng hóa và minh bạch thống kê.
Tuy vậy, các tổ chức như SwissAid cho rằng cần có những hành động mạnh mẽ hơn, đặc biệt là việc yêu cầu công bố rõ quốc gia xuất xứ thực sự của vàng nhập khẩu, thay vì chỉ ghi nhận nơi tinh luyện cuối cùng.
Với quy mô 30-35 tỷ USD mỗi năm, dòng vàng buôn lậu này không chỉ là vấn đề của châu Phi. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường vàng toàn cầu khi nguồn cung và minh bạch dữ liệu là yếu tố cốt lõi để định giá.
Nguồn: vietnamnet